Ο ΒΥΣΣΙΝΟΚΗΠΟΣ
ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΘΕΑΤΡΟΥ
Η ΑΝΑΒΙΩΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ
Ο βυσσινόκηπος: γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης
Table Of Content
Το θεατρικό έργο του Άντον Τσέχωφ ζωντάνεψε ξανά στο θέατρο Κάτιας Δανδουλάκη, στην Αθήνα. Είχαμε την τύχη να δούμε την Κάτια Δανδουλάκη στο πολύ γνωστό θεατρικό έργο, σε ένα κατάμεστο θέατρο, σε μια εξαιρετική αναβίωση του τσεχωφικού έργου. Η υπόθεση είναι γνωστή. Ένας τεράστιος βυσσινόκηπος, στη Ρωσία, πρόκειται να πουληθεί. Η αριστοκρατική οικογένεια που το έχει είναι πνιγμένη στα χρέη. Αυτός ο κήπος βγαίνει σε πλειστηριασμό. Οι χαρακτήρες ξεδιπλώνονται και ζωντανεύουν έναν κόσμο που δεν έχει να κάνει μόνο με την τσαρική Ρωσία και την αριστοκρατική τάξη, αλλά, περισσότερο, με την ανθρώπινη κοινωνία ακόμα και σήμερα. Το έργο είναι διαχρονικό, πάντα θα προβληματίζει το κοινό του, αλλά η σκηνοθεσία, κάθε φορά, δίνει μια διαφορετική μορφή στο αναπαριστώμενο κείμενο.
Ο βυσσινόκηπος: Η σκηνοθεσία
Η Σοφία Σπυράτου είναι στη σκηνοθεσία, η μεγάλη της προσφορά στη θεατρική τέχνη είναι μια εγγύηση. Η αξιόλογη θεατρική ομάδα, με την Κάτια Δανδουλάκη στον πρωταγωνιστικό ρόλο, τον Στέφανο Κορκολή, στη μουσική, τον Ηλία Μελέτη, τον Τάκη Παπαματθαίου, τον Λεωνίδα Κακούρη, ανάμεσα σε άλλους, έδωσε μια άλλη πνοή στο κλασικό, πλέον, έργο του Άντον Τσέχωφ. Στο τέλος άνοιξε ένα παράθυρο που μας διευκόλυνε πολύ να περάσουμε στη σημερινή εποχή, αναδεικνύοντας ακόμη περισσότερο τη διαχρονικότητα του έργου. Θα δούμε πως.
Το πρώτο μέρος ήταν το πεδίο όπου αναπτύχθηκαν οι χαρακτήρες. Αυτός είναι ο λόγος που έλειπε ο ρυθμός, όμως το ενδιαφέρον του θεατή ήταν εστιασμένο στον ορισμό του κάθε χαρακτήρα και σε ένα ελάχιστο δεσμό που ήταν αναγκαίος για να υπάρχει η συνοχή, απαραίτητη για την ανάγνωση του θεατρικού κειμένου. Τα μέλη της ξεπεσμένης αριστοκρατικής οικογένειας, οι συνεργάτες και οι υπηρέτες τους έφτιαξαν ένα παζλ της τσαρικής Ρωσίας λίγο πριν από την ανατροπή του καθεστώτος από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Άρα η αμφιβολία είναι ένα σημαντικό στοιχείο που υπήρχε εκείνη την εποχή τόσο στην κοινωνία όσο και στο πολιτικό πεδίο.
Ο βυσσινόκηπος: Η αμφισβήτηση
Βλέπουμε αυτή την αμφιβολία στο πρόσωπο του νεαρού δασκάλου, εμπλουτισμένη από το ερωτικό συναίσθημα που, από μόνο του, δημιουργεί ανατροπές, όπως το έχουμε βιώσει στη ζωή μας. Αυτός ο δάσκαλος είναι αιώνιος φοιτητής, άρα δυναμιτίζεται, εν μέρει, η δομή αυτού του χαρακτήρα φέρνοντάς μας στην αμφισβήτηση και την ανατροπή που έγινε στη Ρωσία στις αρχές του 19ου αιώνα από τη Ρωσική Πρωτοπορία. Μπορούμε να πούμε ότι αυτό το καλλιτεχνικό ρεύμα ήταν υπεύθυνο για τη δημιουργία της αμφισβήτησης που θα τροφοδοτούσε τη διάθεση για μια άλλη θεώρηση της πολιτικής ζωής, δημιουργώντας ευνοϊκό κλίμα για την επανάσταση των μπολσεβίκων. Ο δάσκαλος είναι αυτός που θα προσδιορίσει την κοινωνική αλλαγή που συντελείτο τότε στη Ρωσία, την αστική τάξη που είχε αναπτυχθεί και διεκδικούσε μερίδιο της εξουσίας.
Ξέρουμε πολύ καλά τον ρόλο των διανοούμενων στη αλλαγή της ρωσικής κοινωνίας, χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Βασίλι Καντίνσκι, η σχέση με τη γερμανική διανόηση, η συνεργασία με τον Πάουλ Κλέε, η επεξεργασία αυτών των στοιχείων και η μετατροπή της ρωσικής κουλτούρας, από τους διανοούμενους και τους καλλιτέχνες, μέρος αυτής της πολιτισμικής κίνησης ήταν και ο Τσέχωφ. Άρα ο ρόλος του δασκάλου είναι κομβικός, είναι ο μοχλός που θα βοηθήσει στην ανατροπή των καταστάσεων που θα γίνουν στο δεύτερο μέρος της παράστασης.
Ο βυσσινόκηπος: Η αστική τάξη
Ο γόνος του υπηρέτη, που είχε ξεκινήσει ως δούλος, είναι ένα άλλο βασικό στοιχείο της δομής του έργου. Οι δούλοι απελευθερώθηκαν και αυτό το παιδί, όταν μεγάλωσε, εξελίχθηκε τόσο οικονομικά όσο και ταξικά. Με αυτόν τον τρόπο βλέπουμε τη δημιουργία της αστικής τάξης και τη διεκδίκηση μέρους της εξουσίας στη διακυβέρνηση της κοινωνίας. Όμως, όπως κάθε ταξική αναπροσαρμογή, αυτή η εξέλιξη συνεπάγεται την αλλαγή του κοινωνικού τοπίου, έτσι ώστε να εξυπηρετούνται οι ανάγκες της αστικής τάξης που πλέον είναι δυνατή. Αυτός ο χαρακτήρας έρχεται σε αντιπαράθεση με την αριστοκρατική οικογένεια και διεκδικεί τον ρόλο του στον κοινωνικό χώρο, πολιτικό και οικονομικό. Θα γίνει το νέο αφεντικό και εκεί θα μεταμορφωθεί χάνοντας όποια δουλικότητα είχε απομείνει από την παλιά κοινωνική του υπόσταση.
Η συντήρηση εκφράζεται στο πρόσωπο του παλιού υπηρέτη. Μπορεί τώρα να έχει ηγετική θέση στο υπηρετικό προσωπικό, είναι όμως νοσταλγός του παλιού καθεστώτος, χαρακτηρίζει καταστροφή την απελευθέρωση των δούλων, αισθάνεται ακόμα δούλος, εκφράζοντας κάποιες αντιρρήσεις που περιορίζονται στον πατρικό χώρο. Ο αρχετυπικός Πατέρας, που είναι η εικόνα του τσάρου, έχει, σε αυτόν τον χαρακτήρα, αυτά τα στοιχεία που μας υπενθυμίζουν το παλιό φεουδαρχικό καθεστώς, μας δείχνουν τις σημαντικές αλλαγές που έχουν γίνει για να δούμε στη ρωσική κοινωνία, στις αρχές του 19ου αιώνα, την αστική τάξη που θα ιδρύσει έναν πρώιμο καπιταλισμό. Αυτός ο χαρακτήρας είναι από τους πλέον κομβικούς στο έργο.
Ο βυσσινόκηπος: Το παλιό πεθαίνει
Η ανάπτυξη των άλλων χαρακτήρων, οι αντιπαραθέσεις και οι ανατροπές μπορούν να γίνουν ορατές αν δούμε τον χαρακτήρα του παλιού υπηρέτη ως υπόμνηση και ως υπενθύμιση της πρότερης δομής, άρα μπορούμε να διακρίνουμε την κοινωνική εξέλιξη. Συγχρόνως βλέπουμε σε αυτόν το παλιό που αργοπεθαίνει και δίνει τη θέση του στις νέες κοινωνικές δομές που θα φέρουν, όπως προείπαμε, τη μεγάλη ανατροπή της επανάστασης. Αυτό το παλιό πρέπει να πεθάνει. Ο υπηρέτης, στο τέλος, θα εισήχθη στο νοσοκομείο, το φάντασμά του επιστρέφει στο κλειστό σπίτι, τυλίγεται με τα υλικά συσκευασίας των επίπλων και πεθαίνει στο κουκούλι του που θα είναι το αναφερόμενο της μήτρας, άρα του αρχέγονου. Το παλιό θα πρέπει να πεθάνει πρώτα με συμβολικό τρόπο, ο παλιός τρόπος διακυβέρνησης της κοινωνίας είναι φάντασμα, όπως η εικόνα αυτού του υπηρέτη.
Αυτό το σκηνοθετικό εύρημα είναι εξαιρετικό. Οπτικοποιεί την έννοια του θανάτου του παλιού και της ανατροπής των κοινωνικών δυνάμεων και παραγωγικών σχέσεων. Μας δίνει τη σκυτάλη για να περάσουμε στο δικό μας κοινωνικό πεδίο, να βάλουμε το έργο στη σημερινή εποχή, να γίνουμε εμείς οι χαρακτήρες του και να κάνουμε αυτές τις ανατροπές που θεωρούμε ότι πρέπει να γίνουν. Το σκηνικό ήταν πολύ απλό, σε σχέση με την κλασικότητα του θεατρικού έργου, ο μινιμαλισμός του μας βάζει πάλι στην ταύτιση του θεατή. Τα κοστούμια, αντίθετα, είναι κλασικά, για να έχουμε αυτή την υπενθύμιση του παλιού που χρειαζόμαστε. Ο ρυθμός απογειώνεται στο δεύτερο μέρος και παρασέρνει τον θεατή σε μια ξέφρενη ταχύτητα ανατροπών που είναι απαραίτητη για το βίωμα των καταστάσεων και των σχέσεων, με μπρεχτικό τρόπο.
Ο βυσσινόκηπος: Οι ηθοποιίες
Οι ηθοποιοί παίζουν απόλυτα πιστά στον τσεχωφικό τρόπο αφήγησης. Μεταμορφώνονται σε πρόσωπα της τσαρικής Ρωσίας. Άλλοι είναι αριστοκράτες, άλλοι συνεργάτες και άλλοι υπηρέτες. Ο τρόπος που παίζουν μας διευκολύνει να δούμε τα χαρακτηριστικά στοιχεία που θα λειτουργήσουν είτε ως συντήρηση είτε ως ανατροπή. Η μάγος είναι ακόμα ένα στοιχείο αμφισβήτησης του τσαρικού καθεστώτος βγάζει από το μανίκι της τη νέα τάξη πραγμάτων. Όλοι παίζουν έτσι ακριβώς όπως πρέπει, δεν προβάλλουν τον εαυτό τους, είναι ίσοι μεταξύ ίσων, όπως η πολύ σπουδαία ηθοποιός, η Κάτια Δανδουλάκη, είναι όλοι ένα σύνολο απόλυτα συνδεδεμένο, δίνουν τη μεγάλη εικόνα που έχουμε ανάγκη για να δούμε τη Ρωσία που βρίσκεται στα πρόθυρα της επανάστασης. Μια εξαιρετική παράσταση που θα σας ανταμείψει με το παραπάνω στο τέλος.
Ο ΒΥΣΣΙΝΟΚΗΠΟΣ
Συγγραφέας: Άντον Τσέχωφ
Απόδοση: Μάριος Πλωρίτης
Σκηνοθεσία: Σοφία Σπυράτου
Ηθοποιοί: Κάτια Δανδουλάκη, Ηλίας Μελέτης, Λεωνίδας Κακούρης, Τάκης Παπαματθαίου, Ιωάννα Ασημακοπούλου, Χρήστος Πλαΐνης, Ευγενία Ξυγκόρου, Νάνσυ Μπούκλη, Χάρης Φλέουρας, Γιώργος Νούσης, Γιάννης Λατουσάκης, Κατιάνα Μπαλανίκα
Μουσική: Στέφανος Κορκολής
Σκηνικά: Κωνσταντίνος Σκουρλέτης
Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη
Φωτισμοί: Περικλής Μαθιέλλης
Δημόσιες σχέσεις-επικοινωνία: Αγλαΐα Παγώνα
Παραγωγή: Θεατρικές Επιχειρήσεις Δανδουλάκη-Τάγαρη
Χώρος: Θέατρο Κάτια Δανδουλάκη (Αγ. Μελετίου 61, Αθήνα)
Πρεμιέρα: 30 Οκτωβρίου 2026.
