Θέατρο

ΑΙΑΣ

4 Νοεμβρίου, 2026 4 Λεπτά ανάγνωσης

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΘΕΑΤΡΟΥ

ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ

Αίας: γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης

Table Of Content

ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ
Αίας: Ο ήρωας
Αίας: Η ένταξη του θεατή
Αίας: Το φως
Αίας: Ο θεατής
ΑΙΑΣ

Ο Αίας της «Τέταρτης διάστασης», όπως τον παρουσιάζει ο Γιάννης Ρίτσος, δεν είναι ο ηρωικός Αίας του Ομήρου ή του Σοφοκλή. Είναι ο άνθρωπος τη στιγμή που παύει να μπορεί να στηριχθεί στην εικόνα που είχε για τον εαυτό του. Βρίσκεται απέναντι στην κατάρρευση όλων όσων τον όριζαν: της δύναμης, της δόξας, της ταυτότητας, ακόμη και της γλώσσας.

Αίας: Ο ήρωας

Το μεγάλο παράδοξο του ποιήματος είναι ότι η πλάνη γίνεται η στιγμή της μεγαλύτερης διαύγειας. Η Αθηνά θολώνει τον νου του Αίαντα και τον οδηγεί να σφάξει τα ζώα των Αχαιών, πιστεύοντας πως εκδικείται τους εχθρούς του. Όταν όμως η αυταπάτη καταρρέει, ο Αίας αντικρίζει για πρώτη φορά καθαρά τον εαυτό του. Μέσα στα σφαγμένα ζώα βλέπει τη δική του ύπαρξη και συνειδητοποιεί το εύθραυστο της ανθρώπινης φύσης.

Ο «Αίας», του Ρίτσου, δεν αναζητά τη δικαίωση ούτε την ηρωική έξοδο. Στέκεται στο όριο όπου ο άνθρωπος μένει μόνος απέναντι στην ίδια του τη συνείδηση. Ο λόγος του δεν λειτουργεί ως μέσο επικοινωνίας, αλλά ως η ύστατη προσπάθεια να διατηρηθεί μια μορφή μέσα στο χάος. Ίσως όλοι μας, για να μπορέσουμε να υπάρξουμε, κατασκευάζουμε μορφές: ένα όνομα, έναν ρόλο, μια δύναμη, μια εικόνα για τον εαυτό μας. Αυτές οι μορφές δεν είναι ψεύτικες, είναι αναγκαίες. Υπάρχουν όμως στιγμές όπου καταρρέουν και τότε απομένει μόνο η γυμνή συνείδηση, αντιμέτωπη με την ευθραυστότητα και την προσωρινότητα της ύπαρξης.

Αίας: Η ένταξη του θεατή

Μπαίνουμε στην θεατρική αίθουσα και, όταν συνηθίσει το μάτι μας στο ημίφως, παρατηρούμε έναν άντρα να βρίσκεται σε ένα υπερυψωμένο επίπεδο σχεδόν σε εμβρυακή στάση. Κινείται, μιλά σιγά και απευθύνεται στη γυναίκα του. Καταλαβαίνουμε ότι βρίσκεται σε μια υστερική κατάσταση. Τα έχει χάσει όλα και προσπαθεί να ανακτήσει αυτά που ορίζουν τον εαυτό του. Σιγά σιγά σηκώνεται. Πηδάει κάτω και συνεχίζει τον μονόλογό του στη γυναίκα του, ξεδιπλώνοντας τις πτυχές του ψυχικού του κόσμου, έτσι για να αλαφρώσει. Κινείται μπροστά σε μεταλλικά επίπεδα που είναι κρεμασμένα από το ταβάνι. Και συνεχίζει να εκφέρει τον λόγο του.

Όσο ο παραστασιακός λόγος εξελίσσεται τόσο βλέπουμε να αλλάζει ο ψυχικός του κόσμος, σταδιακά και με τέτοια ταχύτητα που ο θεατής μπορεί να διακρίνει τη μετάβασή του στον χώρο του «λογικού», η οποία θα πρέπει να γίνει με αργό ρυθμό γιατί αυτός ο άνθρωπος αρχίζει να συνειδητοποιεί δύσκολα την κατάστασή του. Είναι όμως μια ευκαιρία να ειπωθούν οι καταστάσεις που τον έφεραν σε αυτή τη θέση. Ένας βασιλιάς, από τη Σαλαμίνα, ένας ήρωας του τρωικού πολέμου, ένα παλικάρι βρίσκεται στην κατάσταση να φοβάται το φως και μια μύγα.

Αίας: Το φως

Το φως του ήλιου θα έπρεπε να ήταν σύμμαχός του, αυτό που θα τον καθοδηγούσε. Τώρα φοβάται τον άτεγκτο λόγο του θεού Ήλιου. Η μύγα μεγαλώνει και γίνεται το σημαίνον των ζώων που έχει σφάξει, μέσα στην τρέλα του. Τα λέει και ξαλαφρώνει. Κινείται πιο επιδέξια, μιμείται τον πολεμιστή, χτυπώντας τα μεταλλικά αντικείμενα, ανεβαίνει, πλέον, εύκολα σε ένα άλλο επίπεδο, μιλά και βλέπει τη μάνα του. Αυτή ετοιμάζει ένα όμορφο ύφασμα για να στολίσει μια γυναίκα. Αυτή η όμορφη γυναίκα, όπως λέει, βρίσκεται μέσα στο πηγάδι. Είναι στο σημείο της επιστροφής στο πεδίο όπου μπορεί να ανακτήσει τη δύναμή του.

Αυτό το σημείο είναι η μήτρα της μάνας του. Η γυναίκα βρίσκεται στο αμνιακό υγρό, αυτός μπορεί να τη δει, να τη θαυμάσει και, αν θέλει, να τη συναντήσει. Εκεί στη μήτρα, επιστρέφει στην κατάσταση όπου μπορεί να ανακτήσει την απόλαυση και την ασφάλειά του, όπως ορίζει η ψυχαναλυτική θεωρία. Καταλαβαίνει πλέον ποιος είναι και, τώρα, μπορεί να βγει έξω, να αντικρύσει και να αντιμετωπίσει τον Ήλιο, το σημαίνον του αρχετυπικού Πατέρα και του Δία, κατ’επέκταση, μπορεί να βρει ξανά τις δυνάμεις του. Ο λόγος του δεν είναι πλέον αυτός ενός υστερικού, αλλά ενός ανθρώπου που κυριαρχεί στον εαυτό του σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο βαθμό.

Αίας: Ο θεατής

Ο θεατής ψάχνει να βρει τον Αίαντα. Αυτός κινείται ανάμεσα στις κολώνες, τα μεταλλικά αντικείμενα. Ο εντοπισμός του γίνεται με τον ήχο που αυτά βγάζουν, παράλληλα αυτός ήχος δίνει ρυθμό στην παράσταση. Ο φωτισμός γυρίζει δεξιά και αριστερά μέχρι να εντοπίσει τον Αίαντα, είναι, ουσιαστικά, το μάτι του θεατή, καθοδηγεί τη ματιά του και εννοιολογεί επειδή έχει γίνει ένας ακόμη αφηγηματικός χαρακτήρας της παράστασης. Η σκηνοθεσία, όπως και η ερμηνεία αλλά και η επιμέλεια των φωτισμών, είναι του πρωταγωνιστή που εκφέρει αυτόν τον καταπληκτικό μονόλογο, με μια κινησιολογία που ανταποκρίνεται στην ψυχική κατάσταση του χαρακτήρα, κάθε φορά.

Έρχεται το τέλος. Ο θεατής μένει μετέωρος στο κενό της απουσίας του λόγου. Θα πρέπει να μαζέψει τα αφηγηματικά κομμάτια, κάτι που μπορεί να γίνει μόνο με τα ψυχικά στοιχεία του ασυνειδήτου του. Το κάνει πολύ εύκολα. Έχει γίνει, πλέον, ικανός από τον παραστασιακό λόγο και κρατά αυτά που θέλει. Αυτή είναι η στιγμή που έρχεται η απόλαυση, χειροκροτά και καταλαβαίνει ότι έχει μπει μέσα στην παράσταση, έχει γίνει δρων πρόσωπο, έχει αρχίσει να έρχεται η κάθαρση. Μια παράσταση που δεν θα πρέπει να χάσετε, όπως και αυτή, το «Υπόγειο», του Ντοστογιέφσκι, που παίζεται στον ίδιο χώρο, από τον ίδιο πρωταγωνιστή, μια μέρα μετά.